همه چیز درباره ان اف تی (nft) و انواع آن

وقتی می‌توان یک تصویر را در چند ثانیه ذخیره کرد، خریدن آن به‌عنوان NFT چه معنایی دارد؟ بخش زیادی از ابهام درباره ان اف تی از همین سؤال شروع می‌شود. خریدار معمولاً پول نمی‌دهد تا دیگران نتوانند تصویر را ببینند یا کپی کنند؛ او توکنی را دریافت می‌کند که مالکیتش در یک شبکه بلاکچینی ثبت شده‌است. اینکه این مالکیت چه ارزشی دارد و چه حقوقی به همراه می‌آورد، به اثر، سازنده و شرایط پروژه بستگی دارد.

برای فهمیدن اینکه NFT چیست، باید میان سه موضوع تفاوت بگذاریم: خود توکن، فایل یا دارایی مرتبط با آن و حقوقی که خریدار به دست می‌آورد. این تفاوت کمک می‌کند هم کاربردهای ان اف تی در هنر، بازی و متاورس را بهتر بشناسیم و هم هر ادعایی درباره «مالکیت دیجیتال» را بدون بررسی نپذیریم.

تعریف ان اف تی (NFT) به زبان ساده

NFT مخفف عبارت Non-Fungible Token و به معنی «توکن غیرمثلی» است. غیرمثلی یعنی هر توکن هویت مشخصی دارد و نمی‌توان واحد دیگری را دقیقاً جای آن گذاشت؛ همان‌طور که دو عکس از یک عکاس، حتی اگر شبیه هم باشند، یک اثر واحد نیستند.

برای اینکه موضوع روشن‌تر شود، عکاسی را در نظر بگیرید که می‌خواهد برای یکی از عکس‌هایش NFT بسازد. او عکس و اطلاعاتی مانند نام اثر و توضیحاتش را آماده می‌کند و با استفاده از یک قرارداد هوشمند، توکن مربوط به آن را روی بلاکچین ایجاد می‌کند. به این فرایند مینت کردن (Mint) می‌گویند. پس از مینت، توکن شناسه مشخصی دارد و می‌توان دید در اختیار کدام آدرس است و چه زمانی منتقل شده است.

خود عکس همچنان ممکن است در سایت عکاس منتشر شود و دیگران بتوانند آن را ببینند یا ذخیره کنند. برای همین باید میان این سه مورد تفاوت بگذاریم:

• توکن: دارایی ثبت‌شده روی بلاکچین که شناسه و مالک مشخصی دارد.
• فایل و اطلاعات اثر: عکس، نام و توضیحاتی که به توکن مرتبط شده‌اند. خود فایل لزوماً روی بلاکچین ذخیره نمی‌شود.
• حقوق خریدار: کارهایی که صاحب توکن اجازه دارد با اثر انجام دهد؛ مثلاً نمایش آن یا استفاده تجاری. این حقوق باید در شرایط انتشار اثر مشخص شده باشند.

پس وقتی کسی یک NFT می‌خرد، توکنی را به دست می‌آورد که به یک اثر یا حق دسترسی مرتبط است. این خرید لزوماً به او اجازه نمی‌دهد عکس را تکثیر کند یا از آن استفاده تجاری داشته‌باشد؛ چنین حقوقی ممکن است همچنان متعلق به عکاس باشد.

پیش از خرید، باید روشن باشد علاوه بر توکن چه چیزی دریافت می‌کنید. اگر حقوق و امکانات همراه آن معلوم نباشد، سنجیدن ارزش واقعی‌اش هم دشوار می‌شود.

تفاوت توکن‌های مثلی (Fungible) و غیرمثلی (Non-Fungible)

در دارایی‌های مثلی، واحدهای هم‌نوع معمولاً جای یکدیگر را می‌گیرند. برای نمونه، هنگام دریافت یک واحد از یک توکن مثلی، عموماً مقدار و نوع آن اهمیت دارد، نه اینکه آن واحد مشخص قبلاً در اختیار چه کسی بوده‌است.

در توکن‌های غیرمثلی، هویت هر دارایی اهمیت پیدا می‌کند. دو NFT از یک مجموعه ممکن است ویژگی ظاهری، سابقه یا کاربرد متفاوتی داشته‌باشند و به قیمت‌های متفاوتی معامله شوند. البته غیرمثلی بودن به معنی غیرقابل‌فروش بودن نیست؛ این توکن‌ها می‌توانند معامله شوند، اما نمی‌توان ارزش همه آن‌ها را برابر فرض کرد.

در شبکه اتریوم، استانداردها قواعد فنی ساخت و انتقال توکن‌ها را مشخص می‌کنند. ERC-20 برای توکن‌های مثلی و ERC-721 برای توکن‌های غیرمثلی شناخته‌می‌شوند. در ERC-721، یک قرارداد می‌تواند تعداد زیادی NFT را مدیریت کند و هرکدام شناسه مخصوص خود را داشته‌باشند؛ برای هر توکن به قرارداد جداگانه نیاز نیست.

استاندارد ERC-1155 انعطاف بیشتری دارد و می‌تواند چند نوع توکن را در یک قرارداد نگهداری کند. برای مثال، در یک بازی می‌توان از آن برای مدیریت تعداد زیادی آیتم هم‌نوع و برخی دارایی‌های یکتا استفاده کرد. انتقال دسته‌ای نیز از قابلیت‌های این استاندارد است و در شرایط مناسب می‌تواند هزینه را نسبت به چند انتقال جداگانه کاهش دهد.

اصطلاح «نیمه‌مثلی» هم یک الگوی ثابت برای همه پروژه‌ها نیست. برای نمونه، می‌توان بلیت‌هایی طراحی کرد که پیش از یک رویداد کارکرد مشابهی داشته‌باشند و پس از آن به یادگاری‌های متمایز تبدیل شوند؛ اما چنین تغییری باید در سازوکار پروژه تعریف شده باشد و خودبه‌خود اتفاق نمیفتد.

انواع ان اف تی (NFT) کدامند؟

ان اف تی بیشتر با تصاویر کلکسیونی شناخته می‌شود، اما کاربرد آن به تصویر محدود نیست. هرجا شناسایی یک دارایی مشخص، پیگیری انتقال آن یا تعریف دسترسی اهمیت داشته‌باشد، امکان استفاده از این فناوری مطرح می‌شود.

بااین‌حال، کاربردهای مختلف را نباید با یک معیار سنجید. ارزش یک اثر هنری ممکن است به اعتبار هنرمند وابسته باشد، درحالی‌که ارزش آیتم بازی به استفاده‌ای که در بازی دارد گره خورده‌است. بررسی انواع NFT زمانی مفید است که این تفاوت‌ها هم دیده شوند.

هنر دیجیتال و کلکسیونی‌ها (CryptoPunks و Bored Apes)

بخشی از بازار ان اف تی به آثار هنری دیجیتال اختصاص دارد؛ از تصویرسازی و عکاسی گرفته تا انیمیشن و هنر مولد. اصطلاح NFT Art به همین حوزه اشاره می‌کند: آثاری که عرضه و مالکیت توکن مرتبط با آن‌ها از طریق بلاکچین انجام می‌شود.

پس اگر می‌پرسید NFT عکس چیست، منظور معمولاً توکنی است که به یک عکس متصل شده‌است. این اتصال، فایل را غیرقابل‌کپی نمی‌کند و الزاماً به معنی ذخیره شدن خود عکس روی بلاکچین هم نیست.

مجموعه‌هایی مانند کریپتوپانکس (CryptoPunks) و بورد ایپ (Bored Ape) از نمونه‌های شناخته‌شده کلکسیون‌های دیجیتال هستند. در این نوع مجموعه‌ها، ترکیب ویژگی‌های بصری، تعداد عرضه و توجه خریداران می‌توانند در ارزش‌گذاری نقش داشته‌باشند. بعضی پروژه‌ها نیز امتیازهایی مانند عضویت یا دسترسی به رویدادها تعریف می‌کنند؛ امتیازهایی که باید جداگانه در شرایط همان مجموعه بررسی شوند.

نکته‌ای که هنگام خرید کمتر دیده می‌شود و من توصیه می‌کنم بیشتر به آن توجه کنید، محل نگهداری فایل است. تصویر و اطلاعات NFT ممکن است روی یک سرور یا سامانه‌ای مانند IPFS قرار داشته‌باشند. البته استفاده از IPFS به‌تنهایی تضمین نمی‌کند فایل برای همیشه در دسترس بماند.

نکته مهم بعدی این است که در ارزیابی یک اثر، بهتر است کمیابی را با تقاضا اشتباه نگیریم. یک تصویر می‌تواند تنها یک توکن داشته‌باشد، اما خریداری برای آن پیدا نشود. شناخت سازنده، حقوق خریدار و وضعیت نگهداری فایل، تصویر روشن‌تری از خرید به شما ارائه می‌دهد تا تکیه بر تعداد محدود توکن‌ها.

آیتم‌های بازی‌های بلاکچینی (GameFi)

در برخی بازی‌های بلاکچینی، دارایی‌هایی مانند شخصیت، تجهیزات یا زمین به شکل NFT منتشر می‌شوند. اصطلاح NFT Games معمولاً برای بازی‌هایی به کار می‌رود که از این توکن‌ها در بخشی از ساختار خود استفاده می‌کنند. گیم‌فای نیز به پیوند بازی با سازوکارهای مالی اشاره دارد؛ بنابراین این دو اصطلاح کاملاً هم‌معنی نیستند.

در چنین بازی‌هایی، بازیکن ممکن است بتواند آیتم را در کیف پول خود نگهداری کند یا از طریق بازارهای سازگار انتقال دهد. این قابلیت، کنترل او بر توکن را افزایش می‌دهد، اما کاربرد آیتم همچنان می‌تواند به نرم‌افزار و پشتیبانی سازنده وابسته باشد.

مزیت‌های احتمالی این ساختار عبارتند از:

• امکان انتقال یا فروش برخی دارایی‌ها بیرون از محیط داخلی بازی؛
• مشاهده موجودی و سابقه جابه‌جایی توکن‌ها روی شبکه؛
• تعریف پاداش‌ها و سازوکارهای اقتصادی مبتنی بر دارایی دیجیتال؛
• استفاده مشترک از بعضی آیتم‌ها، در صورتی که بازی‌های مختلف واقعاً از آن‌ها پشتیبانی کنند. البته داشتن استاندارد مشترک برای استفاده از یک شمشیر یا شخصیت در دو بازی کافی نیست. زیرا هر بازی باید ظاهر، قابلیت‌ها و قواعد استفاده از آن آیتم را بپذیرد.

از طرف دیگر، اگر بازی از بازار خارج شود، ممکن است توکن در کیف پول باقی بماند، اما کاربرد و تقاضای خود را از دست بدهد. برای بررسی این پروژه‌ها، کیفیت بازی و دلیل ماندن کاربران در آن اهمیت زیادی دارد؛ اقتصادی که فقط به ورود خریداران جدید وابسته باشد، پشتوانه محکمی برای ارزش آیتم‌ها فراهم نمی‌کند.

املاک و زمین‌های مجازی در متاورس

در بعضی محیط‌های مجازی، زمین‌ها یا فضاهای مشخص به‌صورت NFT عرضه می‌شوند. دارنده توکن ممکن است بتواند در محدوده تعیین‌شده محتوا بسازد، نمایشگاه برگزار کند یا فضای خود را در اختیار دیگران قرار دهد. حدود این اختیارات را پلتفرم تعیین می‌کند.

ارتباط NFT و متاورس در همین ثبت و انتقال دارایی‌های متمایز شکل می‌گیرد. بااین‌حال، هر محیط متاورسی الزاماً از بلاکچین استفاده نمی‌کند و هر NFT هم به متاورس مربوط نیست.

مالکیت زمین مجازی نیز با مالکیت زمین فیزیکی تفاوت اساسی دارد. استفاده از این دارایی به ادامه فعالیت محیط، امکانات فنی و قواعد آن وابسته است. حتی اگر توکن باقی بماند، کاهش کاربران می‌تواند ارزش اقتصادی فضای مرتبط با آن را تحت‌تأثیر قرار دهد.

در بررسی چنین دارایی‌هایی، سؤال کاربردی این است: چه کسی و با چه هدفی از این فضا استفاده می‌کند؟ تعداد محدود زمین‌ها به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که برای اجاره، تبلیغات یا فعالیت تجاری در آن‌ها تقاضایی وجود دارد.

موسیقی، ویدیو و سایر دارایی‌ها

یک قطعه موسیقی، ویدیوی کوتاه، بلیت رویداد یا حق دسترسی به محتوای اختصاصی هم می‌تواند به NFT مرتبط شود. برای نمونه، هنرمند ممکن است توکنی عرضه کند که به دارنده آن امکان دریافت نسخه ویژه یک آلبوم یا حضور در برنامه‌ای مشخص را بدهد.

در این مدل، ارتباط مالی میان سازنده و مخاطب می‌تواند مستقیم‌تر شود، اما نقش واسطه‌ها همیشه از بین نمی‌رود. بازار فروش، زیرساخت نگهداری فایل و ارائه‌دهندگان خدمات همچنان ممکن است در عرضه و استفاده از اثر نقش داشته‌باشند.

حقوق خریدار نیز باید روشن باشد. خرید توکن مرتبط با یک قطعه موسیقی لزوماً اجازه انتشار دوباره، استفاده در تبلیغات یا دریافت سهمی از درآمد آن را ایجاد نمی‌کند. این موارد به مجوز و توافق همراه اثر بستگی دارند.

کاربردها و مزایای NFT در دنیای کریپتو

کاربرد اصلی NFT در ارز دیجیتال، ایجاد روشی برای شناسایی و انتقال دارایی‌های متمایز است. قرارداد هوشمند قواعد این فرایند را مشخص کرده و شبکه نیز وضعیت توکن را نگهداری می‌کند. این ساختار می‌تواند بررسی سوابق و تعامل میان برنامه‌های سازگار را آسان‌تر کند.

مهم‌ترین قابلیت‌های آن را می‌توان در چند مورد توضیح داد:

• پیگیری مالکیت توکن: امکان بررسی آدرس دارنده و سوابق انتقال، با توجه به ساختار شبکه و قرارداد.
• انتقال میان ابزارهای سازگار: امکان نگهداری یا جابه‌جایی توکن در کیف پول‌ها و برنامه‌هایی که از آن پشتیبانی می‌کنند.
• تعریف دسترسی: استفاده از توکن برای عضویت، دریافت خدمت یا ورود به یک فضای مشخص.
• تنظیم شرایط استفاده: تعریف برخی قواعد از طریق قرارداد هوشمند، در صورت پیاده‌سازی قابلیت موردنظر.

برای خریدوفروش این دارایی‌ها معمولاً از بازارهای تخصصی استفاده می‌شود. NFT Marketplace محیطی برای نمایش مجموعه‌ها، ثبت پیشنهاد و انجام معامله است. فراموش نکنید که حضور یک اثر در چنین بازاری به‌تنهایی تأیید نمی‌کند که منتشرکننده صاحب حقوق اثر است یا قیمت آن منطقی تعیین شده‌است.

یکی از امکاناتی که درباره NFT زیاد می‌شنویم، سهم سازنده از فروش‌های بعدی اثر است؛ چیزی که به آن «رویالتی» می‌گویند. سازنده می‌تواند با استفاده از استاندارد ERC-2981 مشخص کند این سهم به چه کسی و به چه میزان تعلق بگیرد. اما ثبت این اطلاعات به معنی پرداخت قطعی نیست؛ بازار یا روش معامله هم باید از آن پشتیبانی کند. پس نمی‌توان گفت سازنده از هر بار فروش دوباره اثر، حتماً درآمد خواهد داشت.

توصیه من به شما به‌عنوان یک کاربر ایرانی این است که پیش از استفاده از یک بازار NFT، شرایط آن را بادقت بررسی کنید. ممکن است بتوانید توکن را در کیف پول خود نگه دارید یا روی شبکه انتقال دهید، اما به دلیل محدودیت‌های پلتفرم، به همه امکانات سایت دسترسی نداشته‌باشید. برای همین، قبل از اتصال کیف پول یا پرداخت هر هزینه‌ای، مطمئن شوید آن بازار چه خدماتی به شما ارائه می‌دهد.

در نهایت، NFT زمانی کاربرد دارد که ثبت مالکیت یا انتقال یک دارایی را برای کاربر آسان‌تر کند. صرف اینکه یک محصول NFT داشته‌باشد، دلیل نمی‌شود کاربردی‌تر یا ارزشمندتر شده‌باشد.

چالش‌ها، ریسک‌ها و آینده فناوری NFT

کاهش احتمالی قیمت، تنها ریسک NFTها نیست. ممکن است شما مالک توکنی باشید که برای فروش آن خریداری پیدا نمی‌شود، فایل مرتبط با آن در دسترس نیست یا مزایای وعده‌داده‌شده پروژه دیگر ارائه نمی‌شوند. برای ارزیابی این بازار باید ارزش توکن، امنیت نگهداری و وابستگی آن به خدمات بیرونی را کنار هم بررسی کنید.

مهم‌ترین مواردی که باید در نظر داشته‌باشید عبارتند از:

1. نقدشوندگی: قیمت درج‌شده توسط فروشنده نشان نمی‌دهد معامله‌ای با همان قیمت انجام خواهد شد. قیمت پیشنهادی با مبلغ قابل‌دریافت تفاوت دارد.
2. معاملات صوری: خریدوفروش میان حساب‌های مرتبط می‌تواند تصویری گمراه‌کننده از تقاضا یا حجم معاملات ایجاد کند.
3. انتشار بدون اجازه: ممکن است فردی اثری را که متعلق به او نیست به NFT مرتبط کند. ثبت توکن، مجوز انتشار اثر محسوب نمی‌شود.
4. امنیت کیف پول: امضای درخواست مخرب یا دادن مجوز نامناسب می‌تواند دارایی را در معرض سرقت قرار دهد؛ حتی اگر عبارت بازیابی افشا نشده‌باشد.
5. وابستگی به پروژه: تغییر قواعد، توقف خدمات یا از دست رفتن فایل‌ها ممکن است استفاده از توکن را محدود کند.

بعضی معامله‌گران NFT را می‌خرند تا در مدت کوتاهی با قیمت بالاتر بفروشند؛ به این کار NFT Flipping می‌گویند. سود گرفتن از این روش به آن سادگی که به نظر می‌رسد نیست. ممکن است برای توکن خریدار پیدا نشود یا قیمت پیشنهادی خریداران، بعد از کسر هزینه‌های معامله، حتی از مبلغ خرید شما کمتر باشد.

پیش از خرید، این چند مورد را بررسی کنید:

• آیا توکن از قرارداد اصلی مجموعه صادر شده‌است؟
• با خرید آن چه حقوق یا امکاناتی به دست می‌آورید؟
• فایل تصویر، ویدیو یا اطلاعات مرتبط با توکن کجا نگهداری می‌شود؟

به سابقه فروش هم با دقت نگاه کنید. اینکه یک NFT یک‌بار با قیمت بالا فروخته شده، به این معنی نیست که شما هم می‌توانید آن را با همان قیمت بفروشید. تعداد خریداران و پیشنهادهای فعلی تصویر بهتری از وضعیت بازار آن می‌دهد.

همان‌طور که اشاره کردم، کاربرد NFT می‌تواند فراتر از خریدوفروش آثار کلکسیونی باشد؛ برای مثال، در بلیت رویدادها، عضویت، آیتم‌های بازی و گواهی‌های دیجیتال. حتی می‌توان توکنی را به یک دارایی واقعی مرتبط کرد، اما مالکیت و حقوق مربوط به آن دارایی باید در دنیای واقعی نیز به‌روشنی تعریف و قابل‌اجرا باشد.

برای سنجیدن یک پروژه، از خودتان بپرسید: اگر قیمت این NFT بالا نرود، باز هم داشتنش برای من فایده‌ای دارد؟ پاسخ این سؤال کمک می‌کند کاربرد واقعی پروژه را از امید به فروش آن به خریدار بعدی جدا کنید.

پرسش‌های متداول

ان اف تی (NFT) مخفف چیست و چه کاربردی دارد؟

NFT مخفف Non-Fungible Token به معنی «توکن غیرمثلی» است. این توکن هویت متمایزی دارد و می‌تواند برای ثبت و انتقال دارایی‌هایی مانند آثار هنری، آیتم‌های بازی یا حقوق دسترسی استفاده شود.

تفاوت اصلی استاندارد ERC-721 با ERC-1155 چیست؟

ERC-721 برای مدیریت توکن‌های غیرمثلی با شناسه‌های مستقل به کار می‌رود و یک قرارداد آن می‌تواند توکن‌های زیادی داشته باشد. ERC-1155 امکان مدیریت چند نوع توکن، از جمله دارایی‌های مثلی و غیرمثلی، را در یک قرارداد فراهم می‌کند و از انتقال دسته‌ای پشتیبانی می‌کند.

آیا امکان کپی کردن تصویر یک ان اف تی وجود دارد؟

بله؛ اگر تصویر در دسترس باشد، معمولاً می‌توان آن را ذخیره یا کپی کرد. این کار مالکیت توکن اصلی را منتقل نمی‌کند. همچنین ممکن است شخص دیگری همان تصویر را به توکنی متفاوت متصل کند؛ به همین دلیل، بررسی صادرکننده و آدرس قرارداد اهمیت دارد.

منظور از ضرب کردن (Mint) ان اف تی چیست؟

مینت یا ضرب کردن، فرایند ایجاد توکن روی بلاکچین است. در ساخت ان اف تی، شناسه توکن و اطلاعات مرتبط با آن طبق قواعد قرارداد تعریف می‌شوند. خود فایل ممکن است بیرون از شبکه نگهداری شود؛ بنابراین مینت الزاماً به معنی بارگذاری تصویر روی بلاکچین نیست.

برای ساخت، معمولاً باید شبکه و ابزار انتشار را انتخاب کنید، فایل و مشخصات اثر را آماده کنید و فرایند صدور را انجام دهید. هزینه و جزئیات به روش انتخابی بستگی دارد. ایجاد موفق توکن نیز به‌تنهایی به معنی ارزشمند شدن یا فروش رفتن آن نیست.