چگونه اخبار تلگرام باعث تصمیم‌های اشتباه مالی می‌شود؟

برای بسیاری از تریدرها و سرمایه‌گذاران ایرانی، تلگرام تبدیل به یکی از اصلی‌ترین منابع خبری در حوزه بازارهای مالی تبدیل شده است. از کانال‌های تحلیل بورس و طلا تا گروه‌ها و کانال‌های سیگنال‌دهی، همگی حجم عظیمی از دیتا را به صورت روزانه و لحظه‌ای، مخابره و منتشر می‌کنند. اما این پدیده، روی پنهان هم دارد؛ این که تا چه میزان اخبار منتشرشده در شبکه اجتماعی تلگرام، بر تصمیم‌گیری‌های مالی شتاب‌زده، هیجانی و اغلب پرضرر تاثیر می‌گذارد. در این مقاله بررسی می‌کنیم چگونه تلگرام باعث تصمیم‌های مالی اشتباه می‌شود و به طور کلی، فرایند روان‌شناختی پشت این رفتار، چه مسیری را طی می‌کند.

 

چرا تریدرهای ایرانی به اخبار تلگرام وابسته‌اند؟

در یک کلام، سرعت بالای انتشار اخبار، دلیل وابستگی تریدرهای ایرانی به اخبار تلگرام است. اما فهم یک خلا ساختاری، دلیل نقش پررنگ تلگرام در مخابره‌کردن اخبار بازارهای مالی را روشن‌تر می‌کند. به‌طور کلی نزد ایرانیان، وجود منبعی خبری و رسمی که با سرعت، بدون کم‌وکاست و به صورت یکپارچه، اخبار بازارهای مالی را منعکس کند، محل سوال بوده است. از همین روست که در ایران، اطلاعات مذکور اغلب پراکنده، گاهی با تأخیر و در سایت‌های مختلف خبری منتشر می‌شوند که گاهی نمی‌توانند مبنای تصمیم‌گیری‌های مالی در لحظه شوند. از همین‌رو، طبیعی است که تریدر یا سرمایه‌گذار به‌سراغ منابع دیگری مانند تلگرام رفته تا اخبار بازارهای مالی را سریع‌تر و در دسترس‌تر دریافت کنند؛ حتی اگر اعتبار کمتری داشته باشند.

از سوی دیگر، به دلیل قابلیت‌های ویژه شبکه اجتماعی تلگرام و محبوبیت آن نزد ایرانیان، سرعت پخش خبر در تلگرام، به صورت لحظه‌ای انجام می‌شود. برای مثال، یک خبر اقتصادی که هنوز توسط مراجع رسمی تایید و مخابره نشده است، در تلگرام از لحظه انتشار شایعات تا احتمال صحت آن خبر و نیز اظهارنظر افراد مختلف درباره آن خبر، همه چیز مخابره می‌شود. این مسیر در عرض چند دقیقه در ده‌ها کانال و گروه تلگرامی دست‌به‌دست می‌شود. این تفاوت سرعت باعث شده است تا تریدرها تلگرام را به‌عنوان منبع اول اطلاعاتی خود برای پیگیری اخبار اقتصادی و مالی انتخاب کنند؛ چراکه باعث می‌شوند این گمان را داشته باشند که از تاثیرات خبر بر بازارهای مالی زودتر آگاه شده و در نتیجه می‌توانند تصمیم‌های بنیادین متناسب را اتخاذ کنند. با این وجود، همین مزیت سرعت، دقیقا تبدیل به همان نقطه‌ضعفی می‌شود که موضوع بحث مقاله ماست؛ کوتاه آن که سرعت بالا، الزاما به معنای صحت خبر نیست و در فرض صحت نیز، گاهی ممکن است با دقت پایینی همراه باشد.

 

مکانیزم روان‌شناختی پشت تصمیم‌گیری بر اساس اخبار تلگرام

اصل بر این است که تصمیم‌گیری‌های مالی، باید بر پایه داده، تحلیل و منطق صحیحی باشند و اگر هیجان نیز بخواهد در تحلیل ما دخالت پیدا کند، باید برپایه منطق موجه باشد. زمانی که یک پیام یا خبر در یک کانال یا گروه تلگرامی منتشر می‌شود، مغز انسان معمولا پیش از تحلیل، از خود واکنش هیجانی نشان می‌دهد. این واکنش‌ها ریشه در چند مکانیسم روان‌شناختی شناخته‌شده دارند که در ادامه به آن‌ها می‌پردازیم.

 

ترس از جا ماندن (FOMO) و نقش کانال‌های سیگنال

ترس از جا ماندن یا FOMO که مخفف عبارت Fear of Missing Out است، یکی از محرک‌های رفتاری انسان، مخصوصا در مواجهه با شبکه‌های اجتماعی و انتشار اخبار است. در موضوع بحث ما، برای مثال زمانی که کانال‌‌های سیگنال‌دهی (داخلی و خارجی)، شایعه خبر ورود نهنگ‌ها به یک رمزارز خاص را منتشر می‌کنند، آن دارایی در آستانه رشد قیمت قرار می‌گیرد. در این حالت ذهن خواننده‌ای که ممکن است حرفه‌ای نباشد، به‌جای ارزیابی منطقی بازار، مشغول القای احساس گناهی مبنی بر ترس از جاماندن از فرصت می‌شود. این احساس که «همه سود خواهند کرد؛ جز من»، باعث می‌شود تریدر بدون بررسی کافی، سرمایه خود را وارد معامله کند.

متاسفانه برخی کانال‌های سیگنال‌دهی یا خبری نیز به‌خوبی از این مکانیسم روان‌شناختی آگاه هستند و تلاش می‌کنند با عباراتی تبلیغاتی، این حس فوریت را تشدید کنند تا کاربر فرصت فکرکردن نداشته باشد.

 

ترس، عدم قطعیت و شایعه (FUD) و فروش‌های هیجانی

پدیده FUD که مخفف Fear, Uncertainty, Doubt است و در فارسی هم فاد خواند می‌شود، ترکیبی است از ترس، عدم قطعیت و شک و تردید که معمولاً در زمان نزول بازار یا انتشار اخبار منفی فعال می‌شود. به طور کلی مکانیسم این پدیده روانشناختی در حوزه اخبار اقتصادی به این صورت است که افرادی با انگیزه ترساندن دارنده‌های یک دارای مشخص، اقدام به انتشار اخبار منفی در مورد آن دارایی می‌کنند تا دارندگان مذکور، اقدام به فروش هیجانی کنند.

فاد باعث می‌شود تا وقتی شایعه‌ای درباره فروپاشی یک پروژه پخش می‌شود، حتی پیش از تایید رسمی آن، موجی از فروش هیجانی شکل می‌گیرد. در این لحظات، بعضی تریدرها به‌جای بررسی صحت خبر، تحت فشار روانی «حفظ سرمایه باقی‌مانده» قرار گرفته و دارایی خود را در قیمت‌های پایین‌تر ممکن است به فروش رسانند؛ دقیقاً همان رفتاری که در بلندمدت، بیشترین زیان را به همراه دارد.

 

رفتار گله‌ای (Herd Behavior) در گروه‌ها و کانال‌های تلگرامی

رفتار گله‌ای به عنوان یکی از سوگیری‌های روان‌شناختی است که در گروه‌ها و کانال‌های تلگرامی نیز نمود پیدا می‌کند. به عنوان مثال، وقتی چند نفر هم‌زمان از خرید یک دارایی صحبت می‌کنند، سایر اعضا نیز بدون تحلیل مستقل، همان مسیر را دنبال می‌کنند و بدون منطق به این نتیجه می‌رسند که «چون کانال‌ها و افراد زیادی درباره خرید دارایی صحبت می‌کنند، پس آن دارایی شرایط خوبی برای سرمایه‌گذاری دارد و باید خریداری شود». این رفتار به‌ویژه در بازارهای کم‌نقدینگی خطرناک است، چون می‌تواند با حجم نسبتاً کمی از معاملات هماهنگ، نوسانات شدید قیمتی ایجاد کند که افراد عادی آخرین کسانی هستند که از آن آگاه می‌شوند.

 

چرا اخبار تلگرام نمی‌تواند منبع قابل اتکا برای تصمیم مالی باشد؟

با وجود سرعت بالا و دسترسی آسان، تلگرام از نظر ساختاری ویژگی‌هایی دارد که آن را برای تصمیم‌گیری مالی نامناسب می‌کند:

• عدم شفافیت منابع و سابقه ادمین کانال‌ها و گروه‌های تلگرامی: در اغلب کانال‌های تلگرامی، هویت واقعی ادمین، سابقه فعالیت، میزان دانش مالی و حتی صحت ادعاهای او درباره سودهای گذشته قابل بررسی و صحت‌سنجی نیست. این فقدان شفافیت یعنی کاربر در عمل به شخصی ناشناس برای تصمیم‌های مالی خود اعتماد می‌کند.
• تعارض منافع؛ پامپ‌ودامپ و سیگنال‌های هدایت‌شده: بسیاری از صاحبان کانال‌ها و گروه‌های تلگرامی سیگنال‌دهی و خبری، خود دارایی مدنظر را خریداری کرده‌اند و هدف آن‌ها از انتشار سیگنال، جذب خریدار بالقوه برای بالابردن قیمت و سپس فروش در سود است. این پدیده یکی از روش‌های است که به عنوان رفتار نامناسب «پامپ» و «دامپ» شناخته می‌شود. مشخص است در چنین شرایطی، احتمال ایجاد تعارض منافع بالاست و ممکن است تریدر با تصمیم‌گیری براساس چنین خبر یا سیگنالی، متحمل ضرر شود.
• انتشار سریع شایعه پیش از تایید رسمی خبر: در فضای رقابتی تلگرام، اولویت بسیاری از کانال‌ها و گروه‌ها، سرعت انتشار خبر است؛ نه صحت محتوای آن. این موضوع باعث می‌شود شایعات و اخبار نیمه‌صحیح یا جعلی، آن هم پیش از هرگونه تایید یا عدم‌تایید رسمی، به‌سرعت پخش شده و موجب می‌شود که بازار از خود، واکنش نشان دهد. این در حالی است که ممکن است در آخر، مشخص شود که خبر مذکور کاملا نادرست است.

 

پیامدهای مالی تصمیم‌گیری بر اساس اخبار تلگرام

تصمیم‌گیری شتاب‌زده بر اساس اخبار تایید نشده تلگرام، معمولا به الگوهای رفتاری مشخصی منجر می‌شود که هرکدام پیامدهای مالی قابل پیش‌بینی دارند:

 

 

چگونه از تصمیم‌گیری احساسی بر اساس اخبار تلگرام جلوگیری کنیم؟ 

بدیهی است که نمی‌توانیم از کانال‌های انتشار اخبار مانند تلگرام، دور بمانیم. اما می‌توانیم با چند راهکار مناسب، تاثیرات منفی اخبار تلگرام را تا حد زیادی کاهش دهیم. در ادامه به برخی از این موراد اشاره می‌کنیم:

1. هیچ‌گاه بر اساس یک خبر تایید نشده معامله نکنید

قبل از هر معامله‌ای، صحت خبر را از حداقل منابع معتبر و مستقل داخلی و خارجی دیگر بررسی کنید. چنانچه خبری مهم و معتبر باشد، در منابع رسمی هم به‌سرعت منعکس خواهد شد.

2. استراتژی معاملاتی خود را از قبل تعیین کنید و براساس آن پیش بروید

وقتی نقاط ورود، خروج، حد ضرر و حد سود از پیش و در حالت آرام ذهنی مشخص شده باشند، احتمال انحراف از برنامه به‌خاطر یک پیام لحظه‌ای در تلگرام به‌شدت کاهش می‌یابد.

3. تا حد امکان اعتبار کانال‌ها و ادمین‌ها را به‌طور مستقل بررسی کنید

پیش از پیروی از سیگنال یا تحلیل هر کانال تلگرامی، سابقه واقعی عملکرد آن کانال، شفافیت در اعلام اخبار و سیگنال‌ها و نیز وجود یا نبود تعارض منافع را بررسی کنید.

4. آگاهی از سوگیری‌های رفتاری خود را تقویت کنید

شناخت و آگاهی از سوگیری‌های رفتاری و شناختی می‌تواند مانند یک ابزار دفاعی قدرتمند عمل کند و شما را نسبت به نقص شناختی و رفتاری خود، خودآگاه کند. این موضوع می‌تواند در زمان مواجهه با اخبار تلگرامی، به شما کمک کند؛ چراکه تشخیص می‌دهید که آیا در حال تجربه یکی از تصمیمات مبتنی‌بر سوگیری هستید یا خیر.