لیکویید شدن در ارز دیجیتال چیست؟

لیکوییدشدن یکی از اتفاقات معمولا پرتکرار در بازارهای اهرمی مالی است که گاهی سرمایه قابل‌توجهی از حساب تریدرها را از بین می‌برد. در مقاله حاضر به زبان ساده توضیح می‌دهیم که لیکوییدشدن در ارز دیجیتال چیست و چگونه رخ می‌دهد، همچنین به این موضوع اشاره خواهیم کرد که قیمت لیکوییدشدن چطور محاسبه می‌شود و مهم‌تر از همه، چگونه می‌توان از آن جلوگیری کرد.

 

لیکویید شدن یعنی چه؟ (تعریف ساده)

لیکویید شدن (Liquidation) به زبان ساده به فرآیندی اطلاق می‌شود که در آن صرافی، به‌صورت خودکار و اجباری، یک پوزیشن معاملاتی اهرمی را می‌بندد؛ چراکه سرمایه‌ای که به عنوان ضمانت سپرده شده (مارجین) در آن پوزیشن دیگر کفاف پوشش زیان را نمی‌دهد.

به بیان ساده‌تر، زمانی که تریدری با سرمایه قرضی (لوریج) وارد یک ترید می‌شود و بازار برخلاف پیش‌بینی او حرکت می‌کند، در نقطه‌ای مشخص، صرافی جهت جلوگیری از منفی‌شدن موجودی حساب تریدر، پوزیشن را به‌طور خودکار می‌بندد. در چنین لحظه‌ای، کل سرمایه اختصاص‌یافته به آن معامله (مارجین) از دست رفته است. اصطلاح لیکویید در ارز دیجیتال ریشه در همان مفهوم لیکوییدشدن در بازارهای مالی سنتی و لیکویید شدن در فارکس دارد؛ یعنی بروکر برای جلوگیری از بدهکارشدن مشتری در معاملات اهرمی، معاملات باز او را می‌بندد و منظور از لیکویید در ارز دیجیتال، چیزی بیشتر از اصطلاح فنی آن نیست. 

نکته مهمی که لازم به ذکر است، این است که لیکوییدشدن تنها مختص معاملات اهرمی است؛ یعنی تریدری که در بازار اسپات و بدون لوریج، ارز دیجیتال خریداری می‌کند یا ترید می‌کند، هرگز با ریسک لیکویید شدن روبه‌رو نخواهد شد، چون بدهی یا لوریجی در کار نیست.

 

لیکویید شدن چگونه اتفاق می‌افتد؟ (نقش لوریج و مارجین)

برای درک نحوه وقوع لیکویید شدن، باید با 2 مفهوم کلیدی لوریج و مارجین آشنا باشید:

• لوریج (Leverage) یا اهرم یعنی تریدر با سرمایه قرضی صرافی، حجم معامله‌اش را چند برابر می‌کند؛ به عنوان مثال با لوریج 1:10 (یک به روی 10)، فردی که 100 دلار دارد می‌تواند پوزیشنی به ارزش 10 برابر آن، یعنی 1000 دلار باز کرده و معامله را انجام دهد.
• مارجین همان سرمایه‌ای است که معامله‌گر به‌عنوان وثیقه در صرافی یا بروکر کنار می‌گذارد.

حال زمانی که زیان معامله لوریج‌دار شما به حدی زیاد باشد که موجودی مارجین از سطح سرمایه‌ای که باید سپرده شود، پایین‌تر بیاید، صرافی ابتدا هشدار کال مارجین (Margin Call) برای تریدر می‌فرستد و در صورت عدم واکنش، فرآیند لیکوییدشدن آغاز می‌شود.

 

رابطه لوریج با احتمال و سرعت لیکوییدشدن

به بیان ساده، هرچه لوریج بالاتر باشد، طبیعتا فاصله قیمتی تا لیکوییدشدن کوتاه‌تر و سرعت وقوع آن نیز بیشتر است. یک قاعده سرانگشتی در این زمینه این است:

اهرم انتخابی ضربدر درصد ضرر برابر است با درصد از دست رفتن کل سرمایه

 

برای مثال، با لوریج 1:10 تنها با 10 درصد حرکت قیمت در خلاف جهت پوزیشن و پیش‌بینی، تریدر عملا تمام مارجین اختصاص‌یافته را از دست می‌دهد؛ این در حالی است که با لوریج 100، چنین اتفاقی تنها با 1 درصد نوسان قیمت می‌تواند رخ دهد.

به همین دلیل، لوریج‌های بسیار بالا مانند 50 یا 100 و بیشتر، اگرچه گزینه‌های جذابی به نظر می‌رسند، ریسک لیکوییدشدن را به‌شدت افزایش می‌دهند و نوسانات عادی بازار به‌راحتی می‌تواند چنین پوزیشن‌هایی را در عرض چند دقیقه از بین ببرد.

 

تفاوت لیکوییدشدن در پوزیشن لانگ و شورت

در پوزیشن لانگ (خرید)، معامله‌گر روی افزایش قیمت شرط می‌بندد و لیکویید شدن زمانی رخ می‌دهد که قیمت افت کند و به زیر «قیمت لیکویید شدن» برسد. در مقابل، در پوزیشن شورت (فروش)، معامله‌گر روی کاهش قیمت شرط می‌بندد و لیکویید شدن زمانی اتفاق می‌افتد که قیمت افزایش یابد و از سقف مشخصی عبور کند. جهت حرکت خطرناک قیمت در این دو نوع پوزیشن دقیقاً برعکس یکدیگر است؛ به همین دلیل در بازارهای پرنوسان، هم لانگ‌ها و هم شورت‌ها هم‌زمان در معرض ریسک لیکویید شدن قرار می‌گیرند.

 

قیمت لیکوییدشدن (Liquidation Price) چیست و چگونه محاسبه می‌شود؟

قیمت لیکویید شدن، سطح قیمتی مشخصی است که با رسیدن بازار به آن، صرافی به‌طور خودکار پوزیشن تریدر را می‌بندد. این قیمت به 4 عامل اصلی بستگی دارد:

1. قیمت ورود

2. میزان لوریج

3. نرخ مارجین نگهداری

4. حالت مارجین (ایزوله یا کراس)

• مارجین ایزوله (Isolated Margin): در این مارجین، تنها سرمایه‌ای که به یک معامله اهرمی اختصاص داده‌اید در معرض ریسک قرار می‌گیرد و سایر موجودی حساب محافظت می‌شود.
• مارجین کراس (Cross Margin): در این مارجین، کل موجودی حساب می‌تواند برای حفظ پوزیشن استفاده شود؛ بنابراین احتمال لیکوییدشدن کمتر، اما ریسک از دست‌رفتن کل سرمایه بیشتر است.

برای یک پوزیشن لانگ در حالت مارجین ایزوله، یک فرمول تقریبی رایج برای فرمول محاسبه لیکویید در بایننس و اکثر صرافی‌های مشابه به این شکل است:
 

برای مثال، با قیمت ورود 60,000 دلار، لوریج 10 و نرخ مارجین نگهداری 0.5 ٪، قیمت لیکویید شدن تقریباً برابر 54,300 دلار خواهد بود. برای پوزیشن شورت، همین منطق برعکس عمل می‌کند و قیمت لیکویید شدن بالاتر از قیمت ورود قرار می‌گیرد. البته توجه داشته باشید که این فرمول تقریبی است.

 

لیکویید شدن در معاملات اسپات، مارجین و فیوچرز چه تفاوتی دارد؟

در معامله اسپات، شما دارایی را مستقیم و با سرمایه خودتان می‌خرید؛ بدون قرض گرفتن و بدون لوریج. بنابراین، خرید و هولد ارز دیجیتال در بازار اسپات هیچ ریسک لیکویید شدنی ندارد؛ حتی اگر قیمت 90 درصد هم افت کند، شما همچنان مالک همان مقدار دارایی هستید.

اما در معاملات مارجین، شما بخشی از سرمایه مورد نیاز برای ترید را از صرافی قرض می‌گیرید تا حجم بیشتری معامله کنید؛ این نوع معاملات اصولا لوریج پایین‌تری نسبت به فیوچرز دارد، اما همچنان مشمول مارجین نگهداری، کال مارجین و در نهایت لیکوییدشدن در صرافی است.

در معاملات فیوچرز، تریدر مالک دارایی واقعی نیست، بلکه روی یک قرارداد مشتقه مبتنی بر قیمت آتی معامله می‌کند و می‌تواند از لوریج‌های بسیار بالاتری استفاده کند. به همین دلیل، بیشترین حجم لیکویید شدن احتمالی در بازار ارز دیجیتال، در بخش فیوچرز رخ می‌دهد.

 

چگونه از لیکویید شدن جلوگیری کنیم؟

لیکوییدشدن پدیده‌ای در بازارهای مالی است که می‌تواند قابل‌ پیشگیری باشد و با رعایت چند اصل مدیریت ریسک، می‌توان احتمال وقوع آن را تا حد زیادی کاهش داد. در ادامه به چند مورد از اصول مهم برای کاهش ریسک لیکوئیدشدن اشاره می‌کنیم.

 

استفاده از لوریج پایین‌تر

انتخاب لوریج پایین‌تر، ساده‌ترین و مهم‌ترین راه برای کاهش ریسک لیکوئیدشدن است؛ چرا که ارتباط ذاتی با آن دارد. کاهش لوریج از 20 برابر به 10 برابر، عملا و طبیعتا فاصله قیمت لیکوییدشدن تا قیمت ورود را 2 برابر افزایش می‌دهد و در نتیجه، فضای بیشتری برای نوسانات عادی بازار باقی می‌گذارد. تریدرهای باتجربه معمولا برای دارایی‌های پرنوسان، لوریج زیر 5 تا 10 برابر را ترجیح می‌دهند.

 

تعیین حد ضرر (Stop Loss)

توصیه می‌کنیم که حد ضرر همیشه قبل از رسیدن قیمت به سطح لیکوییدشدن فعال شود، نه هم‌زمان با آن. اگر تریدر پوزیشنی با لوریج 10 باز کند و حد ضرر را در فاصله 2 تا 3 درصدی از نقطه ورود خود تنظیم کند، در عمل پیش از آن که ضرر به سطح لیکوییدشدن برسد، به‌صورت کنترل‌شده از معامله خارج می‌شود و بخش بزرگی از سرمایه‌اش حفظ می‌شود.

 

افزایش مارجین حساب (اجتناب از کال مارجین)

اگر پوزیشنی در حال نزدیک‌شدن به ناحیه خطر، یعنی لیکوییدشدن باشد، اضافه‌کردن مارجین اضافی (Add Margin) می‌تواند قیمت لیکوییدشدن را دورتر ببرد. با این حال، این کار باید یک تصمیم آگاهانه باشد، نه واکنشی هیجانی برای فرار از یک ضرر قطعی.

 

عدم‌ورود به پوزیشن با تمام سرمایه

یکی از رایج‌ترین اشتباهات معامله‌گران تازه‌کار، وارد کردن تمام موجودی حساب در یک پوزیشن است. این کار باعث می‌شود هیچ ذخیره‌ای برای افزایش مارجین در شرایط اضطراری باقی نماند و همچنین در حالت کراس مارجین، ریسک از دست رفتن کل حساب را به‌جای یک پوزیشن، به کل سرمایه تسری می‌دهد. تخصیص بخشی از سرمایه به هر پوزیشن و نگه‌داشتن ذخیره نقدی، یکی از پایه‌ای‌ترین اصول مدیریت سرمایه در معاملات اهرمی است.

 

لیکوییدیتی (Liquidity) در بازار چیست و چه ارتباطی با لیکویید شدن دارد؟

لیکوییدیتی یا نقدشوندگی، به میزان توانایی خرید یا فروش یک دارایی مشخص بدون ایجاد تغییر قابل‌توجه در قیمت آن است. به زبان ساده، لیکوییدیتی یعنی تا چه میزان می‌توان یک دارایی را به‌سرعت و بدون افت شدید قیمت، تبدیل به پول کرد. 

ارتباط لیکوییدیتی با لیکویید شدن، اگرچه از نظر نام مشابه به نظر می‌رسند، اما در عمل کاملاً به هم گره خورده است. توضیح آن که در بازارهای کم‌عمق و با نقدشوندگی پایین، وقتی حجم زیادی از پوزیشن‌های اهرمی هم‌زمان به قیمت لیکوییدشدن خود می‌رسند، سفارش‌های فروش اجباری صرافی می‌توانند به‌سرعت قیمت را پایین‌تر آورده و در نتیجه این افت قیمت، پوزیشن‌های بیشتری را وارد محدوده لیکوییدشدن می‌کند.